αρχείο λήψης

Αυτές τις αρχές του 13ου αιώνα έχουμε μαρτυρίες για την ύπαρξη ιδιότυπων θρησκευτικών κοινοτήτων, κυρίως γυναικών (Beguines), αλλά αργότερα και ανδρών (Beghardi) στη βόρειο Γαλλία, στις Κάτω Χώρες και στις παραρρήνιες γερμανικές περιοχές. Η εφαρμογή της κοινοκτημοσύνης, η εγκράτεια, η ευσέβεια, η πτωχεία- αλλά όχι και η υποταγή στην μοναστική δομή της Εκκλησίας- θέτουν αυτές τις κοινότητες σε αντιπαλότητα προς την παπική Εκκλησία. Η τελευταία, στη σύνοδο της Βιέννης το 1311-1312, επιτίθεται σ’ αυτό το κίνημα με όρους που θυμίζουν την καταδίκη του Eckhart το 1329.

Η λαχτάρα για άμεση κατανόηση του Θεού, η αξιολόγηση των εμπειριών της διαίσθησης και της έκστασης, ο σκοπός της τελείωσης και της «ιδιωτικής» σωτηρίας, η τήρηση αποστάσεων προς την Εκκλησία, η εκ νέου ανακάλυψη της νεοπλατωνικής φιλοσοφίας, η άρνηση των μυστηρίων και η έντονη προσευχή, ήταν στοιχεία που χαρακτήριζαν τους οπαδούς του ελεύθερου πνεύματος εκείνη την εποχή. Δεν γνωρίζουμε γιατί ο Eckhart αποστέλλεται στην κοιλάδα του Ρήνου μετά τη δεύτερη παραμονή του στο Παρίσι. Ωστόσο, όλα τα δεδομένα, καθώς και η πνευματική γνωριμία με την εξέχουσα Mechthild του Magdebourg (1208/10-1282/94), η οποία κήρυττε ότι ο θάνατος και η ανάσταση του Χριστού αποτελούν το πρότυπο του «μυστικού θανάτου» και της «αναστάσεως» της ψυχής, μας οδηγούν στο συμπέρασμα ότι ο ρόλος του ήταν η δια του διαλόγου ανάσχεση της πλημμυρίδας των αιρετικών οπαδών του ελεύθερου πνεύματος.

Η διαλεκτική αυτή αντιπαράθεση θα διαμορφώσει τον ιδιότυπο μυστικισμό της Ρηνανίας. Η θεολογία αυτού του μυστικισμού θα αντλήσει υλικό και επιρροές από παντού: από τον νεοπλατωνισμό θα πάρει την ταύτιση της αρχικής αιτίας του παντός με το Εν, την καθαρή διάνοια και την απλή ενότητα. Από τον αρεοπαγητισμό την θεολογία της μυστικής ένωσης της μόνης ψυχής προς τον μόνο Θεό, καθώς και την initio intellectiva. Από την σχολή του Αβικέννα την κατά μίμηση του Αριστοτέλη διάκριση «ενεργούντος νου» (εικόνας του Θεού στην ψυχή) και «παθητικού νου». Από τον Αυγουστίνο την επιστροφή της ψυχής στην αρχική της πηγή, με τελικό σκοπό τη μακαριότητα, καθώς και την έντονη βουλησιοκρατία. Τέλος, από τον Αλβέρτο θα αντλήσει την επεξεργασία αυτού του αυγουστινισμού προς κατηγορίες περισσότερο «νοητικές». Είναι χαρακτηριστικό ότι, ενώ ο Thierry de Freiberg ταυτίζει τον δρώντα νου των «φιλοσόφων» με την «μυστική βάση της ψυχής» (abditum mentis), ο Eckhart θα ταυτίσει την «σπίθα της ψυχής» με τον νου.

Από την άλλη, ο μυστικισμός του Eckhart αλλά και του Johannes Tauler (1300-1361) και του Heinrich Seuse (Suso, 1295-1366), βασίζεται στην επικέντρωση στον Ιησού Χριστό, στον Θεο- ποιητή του ανθρώπου. Περαιτέρω, οι οπαδοί του ελεύθερου πνεύματος μιλούσαν για θέωση χωρίς χάρη, για θέωση κάποιων εκλεκτών. Ο Eckhart, αντίθετα, έκανε λόγο για δυνατότητα θέωσης, «υιοθεσίας» όλων των ανθρώπων. Απόρριπτε την επιπόλαιη απαξίωση όλων των έργων και κήρυττε την ουσιώδη ένωση της χάριτος- άποψη που οδήγησε στην ιδέα της ενοίκησης. Για όλη την σχολή της Ρηνανίας, η αγία Τριάδα ενοικεί στη δίκαιη ψυχή και αυτή η ενοίκηση οδηγεί την ψυχή στην επίγνωση και στην αγάπη, στο όραμα της μακαριότητας. Η μυστική ένωση μοιάζει να είναι ένωση της ψυχής με την θεία ουσία. Ο άνθρωπος πρέπει να νεκρώσει τον εαυτό του, να γίνει Τίποτα, Μηδέν, προκειμένου να γεννηθεί ο Θεός στην ψυχή.

Τα έργα του Eckhart κυκλοφορούσαν συνήθως ανώνυμα λόγω της παπικής καταδίκης, και ήταν μέσω αυτών των ανώνυμων έργων που γνώρισε τη διδασκαλία του ο Λούθηρος. Η επίδραση του Eckhart είναι επίσης εμφανής στον Νικόλαο Κουζάνο, Jacob Böhme, Angelus Silesius, και ακόμη σε Χέγκελ και Χάιντεγκερ. Στα έργα του Κουζάνου βρίσκουμε την docta ignorantia του Eckhart, τη διδασκαλία για το ατελεύτητο του κόσμου και την θεολογία της ενσάρκωσης. Στον Λούθηρο ανιχνεύουμε επιρροές στην αντίληψη περί εσωτερικότητας και στην επέκταση της θεωρίας της εσωτερικής κλήσης στο κοσμικό επίπεδο. Ο Eckhart γίνεται το «λατομείο του τολμηρού λόγου» κατά τον 17ο και 18ο αιώνα (J. Görres, F. Von Baader, Χέγκελ, K. Rosenkranz, Σοπενχάουερ, Νίτσε) και χαρακτηρίστηκε ως «πατέρας της γερμανικής εκκοσμίκευσης».

Με τον Geert Groote (1340-1384), τον ηγέτη της κίνησης devotio moderna, η εκχαρτιανή κάθαρση της ψυχής, η μίμηση της ζωής του Χριστού και η τελείωση γίνονται «ιδιωτικά- προσωπικά» ζητήματα και έτσι ανοίγει ο δρόμος για τον πιετισμό. Στον Ισπανό Ιωάννη του Σταυρού (1542-1591) ξαναβρίσκουμε το «βάθος της ψυχής» (jondo del alma), την απόσπαση, την ιδέα ότι ο Θεός είναι ο ενεργών και η ψυχή παθητική, την κένωση, καθώς και άλλα στοιχεία. Ο Σοπενχάουερ θα δει στον «σιλεσιανό» μυστικισμό τις καταβολές του και θα τις αναγάγει στον Eckhart, ενώ ο Σέλλιγκ θα οικοδομήσει τη διάκριση εικόνας (bild) και αντιτύπου (abbild) στην επιχειρηματολογία του Γερμανού μυστικού. Οι επιρροές του θεολόγου της Ρηνανίας δεν σταματούν εδώ. Ολόκληρη η γερμανική φιλοσοφική σκέψη αναφωνεί στην επαφή της με τον Eckhart αυτό που αναφώνησε ο Χέγκελ: «να, λοιπόν, αυτό που ψάχνουμε»[1]. Η χαϊντεγκεριανή φαινομενολογία με την πορεία της προς την υπέρβαση της αντίθεσης «εμμένεια- υπερβατικότητα» οφείλει πολλά στην απόπειρα του Eckhart να γεφυρώσει ψυχή και Θεό. Η συγκριτική θρησκειολογία προχωρά ακόμη περισσότερο: με βάση τη διατύπωση του Σοπενχάουερ ότι ο Βούδας και ο Eckhart δίδαξαν το ίδιο πράγμα[2], ο F. Brunner θα εξετάσει την ομοιότητα ανάμεσα στον Ινδουισμό και στη διδασκαλία του Eckhart[3]. Τέλος, ο R. Otto θα αντιπαραβάλει τις απόψεις του μεγάλου Γερμανού μυστικού μ’ εκείνες του Sankara, ιδρυτή της Vedanta[4].

eckhart-2-sized

Αποσπάσματα

Ω θαύμα των θαυμάτων, όταν σκέπτομαι την ενότητα ψυχής και Θεού! Αυτός κάνει την ψυχή να ξεχωρίζει από αγάπη και έκσταση[5]. Τίποτε από αυτά που έχουν όνομα δεν την ικανοποιεί πλέον. Κι αυτό επειδή η ίδια είναι μία φύση σε αρπαγή. Η ίδια πλέον δεν ικανοποιείται: η θεία πηγή της αγάπης την πλημμυρίζει, την αποσπά και την οδηγεί στην χωρίς όνομα ουσία, στην πηγή, στον ίδιο τον Θεό (De la perfection de l’ âme στο Maitre Eckhart, Du miracle de l’ âme, 41-42).

Από την άλλη, υμνώ την απόσπαση[6] περισσότερο και από την αγάπη, διότι η αγάπη με αναγκάζει να υποφέρω τα πάντα για τον Θεό, ενώ η απόσπαση με κάνει να μην είμαι για τίποτε άλλο δεκτικός, παρά μόνο για τον Θεό. Είναι πολύ πιο υψηλό το να είσαι δεκτικός μόνο για τον Θεό απ’ το να υποφέρεις γι’ Αυτόν, διότι στον πόνο ο άνθρωπος διατηρεί μία σχέση προς την κτίση που του δημιουργεί τον πόνο, ενώ αντίθετα η απόσπαση αποδεσμεύει από κάθε κτιστότητα (Du detachment στο Maitre Eckhart, Du miracle de l’ âme, 62).

Η ροπή προς την αμαρτία δεν είναι αμαρτία· αλλά η βούληση για αμαρτία, αυτό είναι αμαρτία, η βούληση για θυμό, αυτό είναι αμαρτία. Η ροπή αυτή κάνει τον άνθρωπο ικανό για την αρετή, τον ωθεί με δύναμη προς την αρετή. Όσο ασθενής αισθάνεται ο άνθρωπος, τόσο καλύτερα μπορεί να οπλιστεί με δύναμη. Διότι η αρετή όπως και η αμαρτία εδρεύουν στη βούληση[7] (Wie die Neigung zur Sünde dem Menschen allzeit frommt. Traktate, Reden der Unterweisung, J. Quint, 64-65).

Πολλοί άνθρωποι πιστεύουν ότι πρέπει να επιτελούν μεγάλα έργα σε εξωτερικά[8] πράγματα όπως νηστείες, οδοιπορίες και τα παρόμοια. Όμως η αληθινή και τελειότερη μετάνοια συνίσταται στην πλήρη και ολοκληρωτική απομάκρυνση του ανθρώπου από κάθε τι που δεν είναι Θεός και θεϊκό μέσα σ’ αυτόν και σε όλα τα κτίσματα, καθώς και στην πλήρη αναφορά της αγάπης του στον Θεό, κατά τρόπο που ο ζήλος και η επιθυμία του να είναι υψηλά (Von der wahren Buße und von seligem Leben. Traktate, Reden der Unterweisung, J. Quint, 76).

Ενδυναμωμένο από το σώμα Του, ανανεώνεται το σώμα σου. Έτσι μεταβαλλόμαστε σ’ Αυτόν και ενωνόμαστε μαζί Του, ούτως ώστε το δικό Του να γίνει δικό μας και το δικό μας δικό Του- η καρδιά μας και η δική Του γίνονται μία καρδιά, το σώμα μας και το δικό Του ένα σώμα[9] (Von unseres Herrn Leib, dass man den oft empfangen soll. Traktate, Reden der Unterweisung, J. Quint, 84).

Ξεκινώντας από τον εαυτό σου, αφέσου! Πραγματικά, εάν δεν αφεθείς από τον εαυτόν σου, θα βρίσκεις παντού εμπόδια και αναταραχή[10]. Μερικοί αναζητούν την ειρήνη σε πράγματα εξωτερικά, σε τόπους ή σε τρόπους, σε ανθρώπους ή σε έργα, στα ξένα ή στην φτώχεια και στην ταπείνωση, όσο εκπληκτικά κι αν είναι όλα αυτά, εντούτοις όλα είναι μηδέν και δεν προσφέρουν ειρήνη…Όποιος όμως αφήνει τη βούλησή του και τον ίδιο του τον εαυτό, αυτός αφήνει όλα τα πράγματα τόσο αληθινά ωσάν να ήταν απλώς στη διάθεση της πλήρους δυνατότητάς του (Von ungelassenen Leuten die voll Eigenwillens sind. Traktate, Reden der Unterweisung, J. Quint, 55-56)

Όμως, επειδή οι υψηλές δυνατότητες της ψυχής δεν είναι ο ίδιος ο Θεός, αλλά έχουν δημιουργηθεί με την ψυχή και στην ψυχή, πρέπει να αποδομηθούν και να μεταμορφωθούν στον ίδιο τον Θεό, γεννημένες από τον Θεό και για τον Θεό, ώστε μόνο ο Θεός να είναι ο πατέρας τους (Das Buch der göttlichen Tröstung, J. Quint, 103)

[1] Βλ. F. von Baader, Sämtliche Werke, 159.

[2] Βλ. A. Schopenhauer, Parerga et Paralipomena, 1864, 432.

[3] Βλ. F. Brunner, Le mysticism de Maitre Eckhart, 1980, 63-84.

[4] Βλ. R. Otto, West-östliche Mystik, 1926.

[5] Η ψυχή γνωρίζει τον Θεό όταν χωριστεί από κάθε διαλεκτική έννοια. Στην όλη διαδικασία της επίγειας περιπλάνησής της, η ψυχή οφείλει να επιστρέψει στον Θεό, στο αληθινό Είναι. Η αρεοπαγιτική έκσταση βρίσκει τη θέση της στην αγάπη του Θεού: «ο Θεός αγαπά εαυτόν σε όλα τα δημιουργήματα και κατά τον ίδιο τρόπο αναζητεί την αγάπη γι αυτόν στα δημιουργήματα. Αναζητεί επίσης σ’ αυτά την αρχική του ηρεμία» (Predigt 60, Alain de Libera, La mystique rhénane, 289. Επίσης, βλ. το «έστι δε και εκστατικός ο θείος έρως, ουκ εών εαυτών είναι τους εραστάς, αλλά των ερωμένων», Διονυσίου Αρεοπαγίτου, Περί Θείων Ονομάτων Δ΄, XIII, 92).

[6] Η «απόσπαση» (détachement, Abgeschiedenheit) είναι ένας από τους θεμελιακούς όρους στη θεολογία του Eckhart. Πρόκειται για μία έσχατη- αλλά και αρχέγονη- κατάσταση, κατά την οποία ο «μόνος» άνθρωπος συναντά τον «μόνο» Θεό. Είναι ακριβώς η εναλλακτική έννοια της αυγουστίνειας «επιστροφής» (retour/ conversion), που προετοιμάζει την αποστολή του Πνεύματος στην ψυχή. Όπως ο Θεός κενώνεται αναλαμβάνοντας την ανθρώπινη φύση, έτσι και ο άνθρωπος (οφείλει να) γίνεται «μία καθαρή μορφή», ελευθερώνοντας τον εαυτό του ακόμη και από την ίδια την ελευθερία. Η βιβλική κατοχύρωση («ιδού, ημείς αφήκαμεν τα πάντα», Μαρκ. 10,28), δια μέσου του Αρεοπαγίτη, εκβάλλει στην εκχαρτιανή κένωση του εαυτού για να εισέλθει ο Θεός.

[7] Κατά τον Ιωάννη Δουνς Σκώτο ο παράγοντας της βούλησης που ξεπερνά την προτεραιότητα και τη δύναμη του λογικού (voluntas est superior intellecto) αποκτά – σε αντίθεση προς τους σχολαστικούς- ανθρωπολογική προτεραιότητα. Στον Eckhart η αυγουστίνεια έννοια της ταύτισης εν αναφορά προς την αυθυπαρξία του ανθρώπου φθάνει στην κορύφωσή της με την αυτοβούλησή του.

[8] Στη σκέψη του Eckhart κυριαρχεί η βαθιά τομή της αποκάλυψης της Χάριτος. Σ’ αυτήν τη διάσταση πρέπει να δούμε την υποτίμηση των εξωτερικών έργων (action exterior). Ας θυμηθούμε ότι ο καλβινιστής ήθελε να σωθεί sola fide, θεωρώντας ως ύποπτα όλα τα απλά συναισθήματα και τις συγκινήσεις, όσο υπέροχα και αν φαίνονται. Περαιτέρω, οι αυγουστίνειες έννοιες της conversio και aversio συνενώνονται υπό την έκφραση «πλήρη και ολοκληρωτική αναφορά» του ανθρώπου στον Θεό.

[9] Οι εκφράσεις μας θυμίζουν ανάλογες της beguine Hadewij d’ Anvers: «η θεία Ουσία μας βυθίζει μέσα της…καρδιά με καρδιά, σώμα με σώμα, ψυχή με ψυχή» (Lettre IX). Για τον Διονύσιο Αρεοπαγίτη, τα μυστήρια είναι «θεογένεση», μία γένεση του Θεού μέσα μας (Περί εκκλησιαστικής Ιεραρχίας, PG 3, 392B). Οπωσδήποτε όμως οι ρίζες της συγκεκριμένης ευχαριστιακής θεολογίας βρίσκονται στην εισαγωγή της διδασκαλίας της μετουσίωσης από την Δ΄ Σύνοδο του Λατερανού (1215) και σε όσα προηγήθηκαν αυτής (βλ. σύγκρουση Λαφράγκ και Βερεγκάριου).

[10] Εδώ πρέπει να σημειώσουμε την προσπάθεια του Χάιντεγκερ να βρει στη μεσαιωνική γερμανική σκέψη τον αντίστοιχο όρο  προς τη δική του «απάθεια». Στο «άνοιγμα της ψυχής προς το μυστήριο» που επιτελείται δια της «sérénité» αντιστοιχεί το εκχαρτιανό «Gelassenheit». Εντούτοις, διατηρεί τις αμφιβολίες του, καθώς το «Gelassenheit» μπορεί να δηλώνει την απορρόφηση της ίδιας βούλησης από τη θεία βούληση (πρβλ. και τον γνωστό τότε στη Θουριγγία λατινικό όρο «aequanimitas»)

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s